Over de grens

De man die me ooit vertelde dat hij het niet nodig vond naar India te liften omdat 'je jezelf toch meeneemt', heeft me aan het denken gezet, maar me er niet van weerhouden meermalen huis en haard te verlaten om het onbekende te ervaren. Maar zijn opmerking blijft interessant en actueel. Waarom gaan we op pad, wat verwachten we van een reis?

In De kunst van het reizen voert Alain de Botton de negentiende-eeuwse 'geblaseerde, misantropische held en aristocratische' graaf Des Esseintes op die zelden zijn villa verliet om niet te worden geconfronteerd met 'de lelijkheid en achterlijkheid van anderen'. Hij bestudeerde de mensheid vanuit zijn studeervertrek en toen hij eindelijk de moed kon opbrengen naar Londen te gaan, merkte hij tot zijn grote schrik dat boeken, schilderijen en platen maar een deel van de werkelijkheid verbeelden. Zijn levensopvatting getrouw bleef hij niet lang van huis.

De Botton haalt Des Esseintes niet voor niets aan, want ook hij ervaart op een vakantie op Barbados de discrepantie tussen verwachting en werkelijkheid, en, na een meningsverschil met zijn vriendin, dat je 'psychologische beslommeringen' niet achter kunt laten. Wie weleens met het gezin op kampeervakantie is geweest, weet waar De Botton op doelt.

Toch staat Des Esseintes met zijn voorkeur voor non-fysiek reizen niet alleen. Denken is de enige methode om de wereld te leren kennen, is een opvatting die diametraal staat tegenover de visie dat kennis vooral op te doen is door lijfelijk in de umwelt rond te dolen. Caroline van Bergen - reisleidster, psychologe en filosofe – bespeurt in deze tegenstelling een 'lang en diepgeworteld verschil in opvatting onder filosofen', namelijk de ratio tegenover de onmiddellijke gewaarwording als bron van kennis. In haar boek Over de grens, filosofie op reis beschrijft ze de geschiedenis van het reizen vanuit historisch-sociologisch perspectief en koppelt haar exposé aan enkele ontwikkelingen in de filosofie.

De discrepantie tussen ratio en fysieke gewaarwording is volgens haar alleen te begrijpen als we weten hoe we in het Westen in de loop der tijd tegen ons lichaam en de natuur zijn gaan aankijken. Ze constateert een kentering in het denken daarover bij de romantiek. Daarvoor, vooral in de verlichting, heerste het superioriteitsgevoel van de mens ten opzichte van de zielloze en vreemde natuur. Het denkende ik staat volledig los van het lichaam.

Dit verandert, want de mens wil de natuur begrijpen en beheersen – Francis Bacon: 'kennis is macht -, of bekeert zich zoals Jean Jacques Rousseau tot de natuur als 'bron van zuiverheid en onschuld'. Later, om maar even een forse sprong in de geschiedenis te maken, roemt Nietzsche wandelen als dé manier om inzicht te krijgen. Zijn filosofische beschouwingen zijn doordrongen van een besef van lichamelijkheid. Met de zintuigen als instrument dichten we de kloof tussen mens en natuur. Van Bergen toont in haar boek aan dat zowel verlichtingskenmerken als de romantiek ideeën over het hedendaags reizen beïnvloeden.

Eigenlijk is Van Bergens boek een soort ideeëngeschiedenis waarin een samenspel van historische, sociologische en filosofische factoren, en ontwikkelingen in wetenschap en kunst het fenomeen reizen verklaart. We leren van haar hoe het gekomen is waarom iemand op de fiets de Alpe d'Huez beklimt, zich bij de Niagarawatervallen laat fotograferen of een museum in Berlijn bezoekt.

Van Alain de Botton leren we dat er nog een manier van reizen is. In 1790 beperkte Xavier de Maistre, een groot reiziger in de klassieke zin van het woord, zijn reis tot een verblijf in zijn kamer en in Nachtelijke expeditie door mijn slaapkamer waagt hij zich wat verder tot de vensterbank om zich daar af te vragen waarom we zo weinig bij die prachtige, vertrouwde sterrenhemel stilstaan. Ruim een eeuw later kwam Marcel Proust tot een soortgelijke conclusie toen hij misschien wel de ware aard die een reiziger zich eigen moet maken verwoordde: 'De werkelijke ontdekkingsreis bestaat niet uit het zoeken van nieuwe landschappen, maar in nieuwe ogen hebben.'

meer columns ...

volgende