Wat is een socratisch gesprek?
Een socratisch gesprek: waarom?
Literatuur & voorbeelden

De Griekse filosoof Socrates (470-399 v. Chr.) was van mening dat in ieder mens wijsheid schuilt. Alleen moet die wijsheid naar boven gehaald worden. Socrates deed dat door op straat met zijn medeburgers in gesprek te gaan en ze vragen te stellen over kwesties die dan ter sprake kwamen. Hij liet zich niet met een kluitje in het riet sturen en vroeg stevig door. Het zal duidelijk zijn dat hij zijn gesprekspartners dikwijls in verwarring achterliet. En dat was juist de bedoeling van Socrates: nadenken over de principes, gewoonten en vooronderstellingen waarop ons gedrag is gebaseerd. Het socratisch gesprek is een vorm van zelfonderzoek.
Naar boven

Wat heeft Socrates ons nu nog te vertellen?
Begin vorige eeuw is in Duitsland de socratische methode nieuw leven ingeblazen. Maar nu als groepsgesprek. Eigenlijk verloopt het socratisch gesprek tegenwoordig niet anders dan in het Athene van Socrates. We spreken af over welke kwestie we het gaan hebben – bijvoorbeeld over autonomie van patiënten - en formuleren een uitgangsvraag – bijvoorbeeld: moet ik de autonomie van een patiënt altijd respecteren? Deze uitgangsvraag blijft de rode draad in het gesprek. Gespreksvoorwaarden

Waargebeurd voorbeeld
Om te voorkomen dat het gesprek abstract wordt (onpersoonlijk, hypothetisch], wordt een voorbeeld van een van de gespreksdeelnemers als casus gebruikt. Het gesprek gaat dus over een concrete gebeurtenis die voor de andere deelnemers herkenbaar is.

Zelfonderzoek & waarheidsvinding
In tegenstelling tot het intervisiegesprek, waar de casus centraal in het gesprek blijft (hoe heb je als professional gehandeld, waarom, kan het anders?), is bij het bespreken van het dilemma de casus niet het doel (de techniek van het professionele handelen, deskundigheidsbevordering) maar een middel om te ontdekken wat het ethisch principe is dat mijn gedrag beïnvloedt. Waar sta ik voor? De casus is een opstapje naar een gezamenlijk onderzoek (dialoog, elkaar bevragen) dat het voorbeeld van de inbrenger overstijgt.
Het socratisch gesprek is primair een zelfonderzoek van alle deelnemers naar ieders waarden of deugden en geen reflectie over de beroepsuitoefening van de casusinbrenger of een adviesgesprek.

Dialoog
Het socratisch gesprek is geen debat of discussie waarin de deelnemers elkaar proberen te overtuigen of hun gelijk proberen te halen. In een dialoog luisteren we naar elkaar, vragen door en onderzoeken zo samen een kwestie. Daarbij zijn we bereid onze opvattingen op te schorten. De dialoog is een uitstekende manier om een probleem diepgaand te analyseren en een goede methode van collectief leren.
Naar boven

Voor wie?
Het socratisch gesprek is een vorm van praktische filosofie waarvoor geen filosofische achtergrond of opleiding vereist is. De gespreksdeelnemers beroepen zich niet op filosofen, autoriteiten of onderzoek, maar spreken uit eigen ervaring en brengen hun eigen opvattingen onder woorden. Zo kan iedereen aan het gesprek deelnemen.
In het socratisch gesprek wordt nagedacht. Het is geen vorm van psychotherapie: gevoelens spelen natuurlijk een rol, maar ze zijn geen argument in het gesprek.

Een socratisch gesprek, waarom?
Onderzoek Het socratisch gesprek is een mogelijkheid om een gebeurtenis samen op voet van gelijkheid te onderzoeken, aan de hand van een concreet voorval. Het is ook een methode om een probleemstelling te verduidelijken, zodat mogelijk verdere onderzoek beter beargumenteerd is.
Inzicht Het socratisch gesprek geeft meer inzicht in de onderzochte kwestie, omdat we bereid zijn onze ideeën met die van anderen te confronteren - om bij het voorbeeld over autonomie van patiënten aan te sluiten: is mijn idee van autonomie wel de juiste? Het socratisch gesprek is een goede manier om een probleem diepgaand te analyseren. Het is ook een methode voor intercollegiale intervisie.
Dialoog In het socratisch gesprek voeren de deelnemers een dialoog. We luisteren, vragen door en onderzoeken zo samen een kwestie.
Vragen De kunst van het vragen stellen is inherent aan de socratische methode.
Luisteren Goed luisteren is een vaardigheid waaraan in de socratische dialoog veel aandacht besteed wordt.
Houding Een dialooghouding is ook buiten het socratisch gesprek nuttig, bijvoorbeeld in werkoverleg of vergaderingen. Mét elkaar praten levert meer op dan tégen elkaar praten. In het socratisch gesprek oefenen we onze luistervaardigheden. Dat alleen al is een goede reden om aan een socratisch gesprek deel te nemen.
Naar boven